ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਮਵਰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਰਘੂ ਰਾਏ (83) ਦਾ ਐਤਵਾਰ ਤੜਕੇ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਘੂ ਰਾਏ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਨਿਤਿਨ ਰਾਏ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰੋਸਟੇਟ ਕੈਂਸਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੇਟ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੈਂਸਰ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਸਰੀਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।”
ਰਘੂ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਪਤਨੀ ਗੁਰਮੀਤ, ਪੁੱਤਰ ਨਿਤਿਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਲਗਨ, ਅਵਨੀ ਤੇ ਪੁਰਵਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ। ਰਘੂ ਰਾਏ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ 1984 ਦੀ ਭੋਪਾਲ ਗੈਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਰਘੂ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਝੰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1965 ਵਿੱਚ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਛੇਤੀ ਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। 1966 ਤੱਕ ਉਹ ‘ਦ ਸਟੇਟਸਮੈਨ’ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ । 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਹਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਰਘੂ ਰਾਏ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਸੰਦੀਪ ਸ਼ੰਕਰ ਮੁਤਾਬਕ ਰਘੂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ 1972 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਜੱਜ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ : ਕੈਮਰੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਾ। ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ‘ਚ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨੈਗੇਟਿਵਜ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਸ ਨਾਲ ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਏ। ਇੱਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰਘੂ ਇੱਕ ਮਿਹਨਤੀ ਟਾਸਕ ਮਾਸਟਰ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਮੇਰੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੰਮ ਦੀ ਬੇਕਿਰਕ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਕੱਠੇ ਸਫਰ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਹਨੇਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਊਜ਼ ਅਸਾਈਨਮੈਂਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ।
ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਰਘੂ ਇੱਕ ਨਿੱਘੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘਾ ਜਨੂੰਨ ਸੀ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਪੱਖ ਨਿਰੀਖਕਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਹਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲਸਫਾ ਉਸ ਦੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਘੂ ਆਪਣੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਪੈਰਿਸ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਹੈਨਰੀ ਕਾਰਟੀਅਰ-ਬ੍ਰੇਸਨ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਗਨਮ ਫੋਟੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ। 1981 ਤੱਕ ਰਘੂ ‘ਇੰਡੀਆ ਟੂਡੇ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਘੂ ਨੇ 1984 ਦੀ ਭੋਪਾਲ ਰਸਾਇਣਕ ਆਫਤ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰੀਨ ਪੀਸ ਲਈ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੀੜਤਾਂ ਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ, ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਨੀਆ-ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਹ ਦੁਖਾਂਤ ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਲੰਦ ਵਕੀਲ ਰਿਹਾ।
1992 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕਵਰ ਸਟੋਰੀ ‘ਹਿਊਮਨ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਆਫ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਇਨ ਇੰਡੀਆ’ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਖਟਾਈ। ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਰਘੂ ਦਾ ਕੰਮ ਲੰਡਨ, ਪੈਰਿਸ, ਨਿਊ ਯਾਰਕ, ਟੋਕੀਓ ਅਤੇ ਜ਼ਿਊਰਿਖ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਫੋਟੋ ਲੇਖ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਾਈਮ, ਲਾਈਫ, ਦਿ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਅਤੇ ਦਿ ਨਿਊਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਹੋਏ। 2019 ਵਿੱਚ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਵਿੱਚ ਲੂਸੀ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੋਟੋ ਜਰਨਲਿਜ਼ਮ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਫਾਈਨ ਆਰਟਸ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਐਵਾਰਡ ਵਿਲੀਅਮ ਕਲੇਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹੈ। ਉੱਘੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦਿਨੇਸ਼ ਖੰਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਰਘੂ ਰਾਏ ਭਾਰਤੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਗੌਡਫਾਦਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਆਵਾਜ਼ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ‘1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਸਿਰਫ ਢਾਈ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਸਹੇਲੀ ਮੀਨੂੰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀ ਮੈਂ ਰਘੂ ਜੀ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹਵਾਂਗੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਵੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਲਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੂਰੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਸੀ।’ ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ : ‘ਜੋ ਵੀ ਫੋਟੋਆਂ ਤੁਸੀਂ ਖਿਚਣੀਆਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਖਿੱਚੋ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਪੋਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਨਾ ਕਹਿਣਾ। ਬੱਸ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣੀ।’ ਇਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਘਬਰਾ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ‘ਚੰਗੀ’ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੈਪਚਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਸੀ, ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਬੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਹਾਣੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਅੱਧਾ ਦਰਜਨ ਚੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਖੰਨਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਰਚ 2024 ‘ਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ‘ਤੇ ਰਘੂ-ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ। 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਘਾਟਾਂ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਦੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਿਹਾ। 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਘੁਸਪੈਠ ਬੇਸੁਆਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ‘ਦਿਨੇਸ਼, ਤੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਕਿ ਕੋਈ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਥੇ ਆਵੇ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਪਦੰਡ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਪਾਉਣਗੇ।’ ਉਸ ਪਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਬਕ ਸਿਖਾਇਆ : ‘ਹੁਣ’ ਵੱਲ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਦੱਬਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਘੂ-ਜੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹ ਛੱਡ ਗਏ : ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੋ, ਬੱਸ ਬੇਫਿਕਰੀ ਨਾਲ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੋ। ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ, ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹੋ। ਰਘੂ ਜੀ ਕੈਮਰਾ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ : ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖੋ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਭ ਕੇ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚੋ।
