ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਹਰ ਦਿਨ ਬੰਬਾਂ ਦੀ ਗਰਜ, ਭੁੱਖਮਰੀ, ਉਜਾੜੇ, ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਢਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਗਾਜ਼ਾ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 2023 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ 1,000 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫਲਸਤੀਨੀ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਯੂਨੀਸੇਫ, ਯੂ ਐੱਨ ਵੂਮੈਨ ਸਮੇਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਤੇ ਕਈ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗਾਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹਮਾਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 2023 ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 1,200 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀਅਤ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਵਾਲ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਕਿਸੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਆਮ ਖਬਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਅਤਾ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੰਦਭਾਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ, ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਏ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟਣੇ ਪਏ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਿਨਾਂ ਢੁੱਕਵੀਂ ਐਨਸਥੀਸੀਆ ਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਧਮਾਕੇ, ਧੂੜ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇਖੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੰਪਤੀ ਇਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਦਮੇ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿਣਗੇ। ਜੰਗ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੀ; ਇਹ ਯਾਦਾਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬੱਚੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਿੰਸਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ, ਡਰ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੰਵੇਦਨਹੀਣਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਾਜ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਮਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਅੰਤਮ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਵੇਗਾ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਸਾਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਸੁਪਰਪਾਵਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ, ਯੂਰਪੀਅਨ ਦੇਸ਼, ਰੂਸ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਣਨੀਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਯੁੱਧ ਲੰਮਾ ਪੈਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਕਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹਮਾਸ ਵੱਲੋਂ 7 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਮਲਾ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗੈਰ-ਅਨੁਪਾਤਕ ਨਾਗਰਿਕ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਚੋਣਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਧਿਰਾਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਾਜ਼ਾ ਅੱਜ ਸਿਰਫ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਲਬੇ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਲੋਕ, ਭੁੱਖੇ ਬੱਚੇ, ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅਰਥ ਵੀ ਹੈ? ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਪੱਖ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ। ਲੜਾਈਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸ ਕੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ ਸਨ, ਇਹ ਪੁੱਛੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
