ਅਯੁੱਧਿਆ ‘ਚ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਟੀਮ (ਸਿੱਟ) ਦੀ ਅੰਤਰਮ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ : ਕੁੱਲ ਗਬਨ ਕਿੰਨਾ ਹੋਇਆ, ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਮੀਆਂ, ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ। ਯੂ ਪੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 17 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਿੱਟ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੋਰੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਕੌਣ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਸੁਧਾਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਸਿੱਟ ਨੇ ਜਿਹੜੀ ਅੰਤਰਮ ਰਿਪੋਰਟ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਚੀਫ ਸੈਕਟਰੀ (ਗ੍ਰਹਿ) ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ। ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਨਕਦੀ ਦਾ ਗਬਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਆਧਾਰ ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਦੀ ਸੀ ਸੀ ਟੀ ਵੀ ਫੁਟੇਜ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 5 ਜੂਨ, 2026 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਪਲੱਬਧ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੱਗਭੱਗ 70 ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਜੇਬਾਂ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਕਦੀ ਕੱਢਦੇ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ ਸੀ ਟੀ ਵੀ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਵਰਰਾਈਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਟ ਸਿਰਫ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਉਪਲੱਬਧ ਸਨ। ਇਹ ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਟ ਖੁਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਲੱਬਧ ਸਬੂਤ ਅਸਲ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਟ ਨੇ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਕਿ ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਰੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਾਖਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵੇਲੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਨਿਰਧਾਰਤ ਜੇਬ ਰਹਿਤ ਵਰਦੀ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਰਮਚਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਨਕਦੀ ਦੇ ਬੰਡਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਸਿੱਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਾਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਤੀਰਥ ਖੇਤਰ ਟਰੱਸਟ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਕਰਾਰ ਦੇ ਤਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਟਰੱਸਟ ਬਿੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਉਦਘਾਟਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਬੈਂਕ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਨਕਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਟਾਫ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸੀ। ਸਿੱਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਗਿਣਤੀ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਗਤ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਗਬਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਰਕਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਟ ਖੁਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਪਲੱਬਧ ਸੀ ਸੀ ਟੀ ਵੀ ਫੁਟੇਜ ਸਿਰਫ ਸੀਮਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੋਰੀ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2026 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਨੁਕਸਾਨ ਉਪਲੱਬਧ ਰਿਕਵਰੀ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਮ ਰਿਪੋਰਟ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਸਿੱਟ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ 2022-23 ਤੋਂ 2025-26 ਤੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 180 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਸੀ ਸੀ ਟੀ ਵੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਟ ਇਹ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਡਿਟ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂ।
ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅਨਿਲ ਮਿਸ਼ਰਾ, ਸੁਭਾਸ਼ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਅਤੇ ਰਾਮਸ਼ੰਕਰ ਯਾਦਵ ਉਰਫ ਟੀਨੂੰ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਐੱਫ ਆਈ ਆਰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਸਰਵਉੱਚ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਸਮੂਹਕ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਅੰਤਮ ਸਿੱਟਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਡਿਟ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ? ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਅੰਤਮ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਸ ਦੀ ਸੀ? ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੋਰੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਲੁੱਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ।
